اماكن توريستي ايران و شهرهاي توريستي
اماكن توريستي ايران و شهرهاي توريستي

گرگان

استرآباد
سردار رفيع يانسري

استرآباد، نام شهري تاريخي است كه در منطقه‌اي كه اينك شهر گرگان قرار دارد واقع بوده است. از اين شهر امروزه تنها تپه‌اي تاريخي درون شهر گرگان، به نام قلعه خندان كه احتمالاً ارگ استرآباد در حدود ۳۰۰۰ سال پيش بوده باقي‌مانده و باقي قسمت‌هاي شهر در اثر سيلاب‌هاي مكرر و توسعهٔ گرگان در طول تاريخ به كلي از ميان رفته است.[۱۰]

تصويري كه يكي از سياحتگران از اين منطقه در حدود سال‌هاي ۳۳۵ هجري قمري به دست مي‌دهد، گوياي آن است كه استرآباد و گرگان دو شهر كاملاً مجزا بوده‌اند.[۲۲]

مؤلف كتاب تاريخ طبرستان مي‌گويد: مساحت گرگان (جرجان) چهار فرسخ و موطن مرزبانان طبرستان بود. گرگين‌ميلاد كه در گرگان مقام داشت زيستش ميسر نشد، لهذا آن شهر (جرجان) را خراب كرده در موضع معروف بعرق اسيران استرآباد را بنا نهاد و اين شهري كه الان هست بساخت و به مرور دهور عمارت آن مضاعف گشت.

در اين كتاب همچنين آمده است كه بناي استرآباد را گرگين‌ميلاد (بنا) نموده به اين معني كه گرگين در سفري به همراهي بيژن به شهر ارمان (راميان كنوني) براي كشتن گرازها رفت و در ارمان (Erman) از بيژن شجاعت‌هاي فوق‌العاده ديد و بر او رشك برده، او را به عذر و مكر در بند مهر منيژه دختر افراسياب و بالمال به چنگ افراسياب سلطان توران انداخت، و بيژن بعد با زحمات پيران از قتل جسته در چاه گاه زنجير و محبوس شد. گرگين‌ميلاد به ايران مراجعت نمود و دروغي چند در فقدان بيژن به هم بياراست، ولي مطلب معلوم شد. گودرزيان خواستند او را به قصاص بيژن بكشند و كيخسرو نگذاشت و گرگين را محبوس ساخت و پس از چندي به شفاعت رستم مستخلص شد و بعد از كوشش‌هايي چند سراغي از بيژن در تركستان و حبسش فهميده شد. رستم به لباس تاجران به سفر توران رفت، بيژن را خلاص نموده با منيژه به ايران آورد ولي گرگين همواره از گيو و گودرز بجهت مكر خايف (در هراس) بود.[۲۳]

در زمان قاجار ايران به ۴ ايالت و ۱۲ ولايت تقسيم شده بود و منطقه يا سرزمين استرآباد يكي از آن ولايات بود كه به ۸ يا ۷٫۵ بلوك به نام‌هاي انزان، سدن رستاق، استراّباد، شاهكوين و ساور، دهات ملك، كتول، فندرسك و راميان، و كوهسار تقسيم شده بود.

هر يك از اين بلوك‌ها را يك نايب‌الحكومه زير نظر حكمران استرآباد، سردار رفيع يانسري كه يكي از رجال حاكم در زمان قاجار بود اداره مي‌كرد. استرآباد در اين زمان پايگاه طايفهٔ قاجار نيز بود و داراي اهميت مذهبي شد و دارالمؤمنين لقب گرفت. در اوايل سدهٔ بيستم ميلادي گرگان داراي شمار زيادي مسجد، آرامگاه مذهبي و مدرسهٔ ديني بود. اهميت استرآباد از لحاظ مركزيت سياسي و ديني باعث شد تا پيش از آغاز سدهٔ بيستم زبان گرگاني در آن به‌طور كل منقرض شده و جاي خود را به فارسي بدهد.[۱۱]

تاريخ‌نويس نامدار، مقدسي، مي‌گويد كه استرآباد شهري است كه بيشتر مردمان آن ابريشم‌بافند و در اين كار چيره‌دست هستند. دژ آن ويران و خندقش پر شده و جامع آن در بازار است. استخري از آن نام برده و مؤلف حدودالعالم مي‌گويد كه مردمان اين شهر داراي دو زبان هستند. حمدالله مستوفي آن را شهري دانسته كه هوايش معتدل و محصولاتش را غلات و انگور و ابريشم مي‌داند.[۲۴]

آقا محمدخان قاجار در اين شهر زاده شد. حتي خانهٔ تولد وي و اولين مكان حكومتي و دولتي وي هنوز موجود است. ديوار باروي شهر را نادرشاه افشار ويران كرد و آقا محمد خان بعداً آن را بازسازي نمود. در دوران ميرزا تقي خان اميركبير، شهر بازسازي شد.[۲۴]

ويرانه‌هاي شهر اصلي گرگان در نزديكي گنبد كاووس امروزي قرار دارد. در زمان رضا شاه پهلوي نام كهن گرگان را براي شهر استرآباد برگزيدند.[۱۱]

در ۱۷ فروردين ۱۳۲۳ شهر گرگان دچار زمين‌لرزه سختي شد و بيشتر بناهاي آن شكست برداشت.[۲۵] از بناهاي شهر قديم گرگان بناي امامزاده نور واقع در كوي بازار نعلبندان و بناي مسجد گلشن در كوي درب نو و چند تكيه در نقاط مختلف شهر است.[۲۵]
بافت تاريخي شهر
خليج گرگان و آشوراده در نقشه‌اي قديمي كه توسط روس‌ها كشيده شده‌است.

بافت تاريخي گرگان، با مساحتي بالغ بر ۱۵۰ هكتار سومين بافت با ارزش و داراي سبك معماري پس از يزد واصفهان است و وسيع‌ترين بافت تاريخي شمال ايران است. بافت تاريخي اين شهر در سال ۱۳۱۰ خورشيدي در فهرست ميراث ملي ايران به ثبت رسيد كه محدودهٔ آن منطبق بر محدودهٔ قاجاري شهر استرآباد است.[۲۶]

شهر گرگان (استرآباد) در دوران قاجار ۶ محلهٔ بزرگ به نام‌هاي سرپير، دربنو، سرچشمه، ميخچه‌گران، نعلبندان، سبزه‌مشهد و ميدان داشت كه داراي چندين محله فرعي مثل پاسرو، ميركريم، دوشنبه‌اي، شيركش، باغشاه، دباغان، شاهزاده قاسم و… بوده‌اند.

اين ۶ محله و محلات فرعي هنوز هم به همين نام‌ها وجود دارند و بيشتر مسجدها و تمام تكيه‌هاي قديمي و زيارتگاه‌ها و مكان‌هاي مذهبي شهر نيز در همين محلات قرار دارند كه امروز بافت قديم و معماري سنتي و تاريخي اين شهر و بخش عمده‌اي از ميراث فرهنگي اين ديار را تشكيل مي‌دهند، همچنين قزاق‌محله كه محل سكونت قزاق‌هاست جزو محله‌هاي قديمي گرگان به‌شمار مي‌آيد.

بافت قديم گرگان متشكل از پنج دروازه بوده‌است كه اين دروازه‌ها (محل تقاطع راه‌هاي مختلف بوده‌اند) مي‌توانند علل و شيوه رشد شهر را نشان دهند، پنج دروازهٔ شهر عبارت بودند از دروازهٔ شرقي بطرف بسطام و خراسان، دروازه فوجرد يا سبزه مشهد كه به طرف گرگان قديم مي‌رفته‌است، دروازهٔ جنوبي بنام چهل دختران كه بطرف كوهستان مي‌رفته و دروازه مازندران و دروازه دنكوان كه در دروازهٔ پنجم رفت‌وآمدي صورت نمي‌گرفته‌است. بافت قديم گرگان را مجموعه‌اي از محلات مسكوني و مراكز محلات تشكيل مي‌دهد سير تحول آنچه كه در حال حاضر بافت گرگان ناميده مي‌شود، حاكي از تجمع اوليهٔ سه محلهٔ اصلي سبزه مشهد، ميدان و نعلبندان مي‌باشد كه بتدريج و تا به امروز در جهت‌هاي مختلف بخصوص شرق و جنوب شرقي گسترش يافته‌اند. در هر سمت شهر محلهٔ شرقي كنار دروازه خراسان بوده‌است كه هر سه محله با راه اصلي بهم متصل مي‌شوند. بازار اصلي در محلهٔ شرقي بر مركزيت آن محل مي‌افزوده‌است (در گذر دوشنبه‌اي واقع در محلهٔ غربي و گذر چهارشنبه‌اي واقع درمحلهٔ شمالي احتمالاً بازارهاي هفتگي وجود داشته‌است).

شكل گيري و تجمع فضاهاي مسكوني در بافت قديم گرگان تحت عنوان يك محله با نام مشخص بيانگر علل و عواملي مي‌باشد بعضي از اين محله‌ها در روند تجمع افراد يك صنف شكل گرفته‌اند مانند محلهٔ نعلبندان و يا دباغان، بخش ديگري از محله‌ها بخاطر همجواري با عناصر و فضاهاي خاص نام آن را به خود گرفته‌اند مانند محله ميدان يا سرچشمه.

محلهٔ اصلي سبزه مشهد كه در شمال و كنار دروازه گرگان قديم قرار داشت شامل محلات فرعي تر: سرچشمه، سرپير، چهارشنبه‌اي و دباغان مي‌باشد اين محله به دليل بوجود مظهر قنات در محدودهٔ آن تأمين كنندهٔ آب ساكنين شهر بوده‌است عناصر مشخصي كه در مركز و محدوده اين محله قرار دارند شامل: امامزاده نور، مصلي و چند تكيه مي‌باشد.

محله اصلي ميدان كه در غرب وكنار دروازه مازندران قرار داشته‌است شامل محلات فرعي تر: دربنو، مير كريم، دوشنبه‌اي و دوچنار مي‌باشد (محله دوچنار در حال حاضر وجود ندارد) در محله ميدان يكي ديگر از بازارهاي اصلي شهر وجود داشته‌است كه با احداث خيابان‌هاي جديد بخشي از آن از بين رفته‌است و بخشي ديگر ان بصورت بازارچه‌اي فعال بكار خود ادامه مي‌دهد. محلهٔ اصلي نعلبندان كه در شرق شهر و كنار دروازه خراسان قرار داشت شامل محلات فرعي تر: ميخچه گران، پاسرو، باغشاه و شيركش مي‌باشد قدمت دو محله باغشاه و شيركش به اواخر دوره قاجار مي‌رسد. بازار اصلي و مسجد جامع شهر در اين محله قرار داشته و دارند.

هر كدام از محله‌هاي نام‌بردهٔ بالا علاوه بر بازار و بازارچه داراي مسجد يا تكيه، حمام، مدرسه و آب انبار اختصاصي نيز بوده‌اند كه كم و بيش تا امروز شكل خود را حفظ كرده‌اند و به نظر مي‌رسد كه محله ميدان قديمي تر و مربوط به زمان‌هاي اوليه شكل گيري شهر باشد كه بعد دو محلهٔ شمال و شمال شرقي در كنار آن به وجود آمده‌اند كه باعث شده شهر بطرف شمال و شمال شرقي گسترش يابد ولي از طرف غرب به خاطر وجود خندق و بارو و از طرف جنوب بعلت وجود كوه‌ها و جنگل‌ها رشد كمتري داشته‌است. اين رشد باعث ايجاد محله‌هاي فرعي تر (شيركش، پاسرو و ميخچه‌گران در شرق و جنوب شرقي و محلات چهارشنبه‌اي، سرپير، دباغان در شمال شرقي و بليس محله در شرق) شد و ادغام كليهٔ محلات با هم بافت قديم گرگان را تشكيل مي‌دهد.

رشد اولي شهر در محدوده برج و باروي آن بود اما از سال ۱۲۹۰ خورشيدي به بعد رشد شهر بيشتر معطوف به جنوب و شرق شد و از سال ۱۳۱۷ به بعد نيز رشد شهر مجدداً در همان قسمت شرق و جنوب شرقي انجام شد اما در دههٔ ۱۳۴۰و ۱۳۵۰ خورشيدي روند رشد شهر دوباره تغيير نمود و شهر بصورت پراكنده و در تمام جبهه‌ها گسترش يافت كه بيشتر در امتداد خيابان‌ها ايجاد شده بود. در دههٔ اخير نيز شهر اين الگوي رشد پراكنده در همهٔ جهت‌ها را دنبال كرده كه بيشتر در كرانه‌هاي شمال شرقي و جنوب بوده‌است و بعلت وجود زمين‌هاي مرغوب كشاورزي در شمال و باغات و جنگلها در جنوب، اين روند رشد نامناسبي را ايجاد نموده‌است.

در روزگار دودمان پهلوي نخستين خيابان مدرن شهر با نام خيابان پهلوي (امام خميني فعلي) ساخته شد كه با ايجاد آن محله‌هاي استرآباد به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم شدند.[۲۷]

بافت تاريخي گرگان، منحصر به فردترين بافت تاريخي شمال ايران در ۲۴ شهريور ماه سال ۱۳۱۰ خورشيدي به عنوان چهل و يكمين اثر تاريخي ايران در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد.

يك سال پس از اين، يعني در سال ۱۳۱۱ ش به دستور رضاشاه ساخت دو خيابان شرقي-غربي يعني شاهرود (بهشتي كنوني) و پهلوي (امام خميني كنوني) و شمالي-جنوبي يعني پهلوي‌دژ (شهدا) و كاخ (پاسداران كنوني) آغاز شد و در سال ۱۳۱۷ ش به پايان رسيد.[۲۸]

زمين‌لرزه شديد و معروف فروردين ۱۳۲۳ آسيب چنداني به بافت وارد نياورد، اما دوباره در سال‌هاي ۱۳۳۳و۱۳۳۴ احداث خيابان سرخواجه و در سال ۱۳۳۹ ش احداث خيابان فرح (مجاهدين بعدي شهيد رجايي كنوني) آسيب‌هاي زيادي به بار آورد.[۲۹]

با احداث اين خيابان‌ها عناصر مهمي از بافت تاريخي گرگان از جمله مركز محله پاسرو، مركز محله ميدان عباسعلي، مركز محله دباغان، عمارت حاجي ظهيرالدوله، كاروانسراي امين الضرب، باغ ****اصر، مظهر قنات سرخواجه، و مسجد كتيبه و … از بين رفتند البته آنچه كه در آن زمان به جاي اين بافت قديم ساخته شد داراي ارزش معماري بود.[۲۹]

بخش بزرگي از بافت تاريخي شهر گرگان در دوران جمهوري اسلامي با تخريب وسيع و نابودي روبه‌رو شد.[۲۶] و چند خانهٔ قديمي بالاي ۱۵۰ سال قدمت كه در اختيار ميراث فرهنگي هم بود تخريب شده‌است. خانهٔ قديمي، بزرگ، تو در تو و شايد بي نظير خاندان باقري و چند خانهٔ مشابه ديگر همچون خانهٔ تقوي به طرز زيبا و چشم نوازي، مرمت و نوسازي شده يا در حال انجام است.

بخش ديگري از بافت كهن اين شهر با گستردگي نزديك به ۱۶۲ هكتار منطبق بر حصار قاجاري استرآباد و بخش ديگر شامل چند پاره از شهر در محله امام رضا (ع)، بخشي از غرب فلكهٔ سرخواجه، قزاق‌محله، محلهٔ سجاديه و فردوسي نيز قرار است در اين دوره تخريب شود.[۳۰]

ادامهـ مطلبـ
| ۲۱ مرداد ۱۳۹۶ | ۰۷:۱۸:۳۲ | آژانس هواپيمايي
،
ارسال نظر
نام :
ایمیل :
سایت :
پیام :
خصوصی :
کد امنیتی :

آخرین مطالب ارسالی

سرویس وبلاگدهی فارسی یا پارسی رایگان